�stanbul'da
do�du, 27 Aral�k 1936'da ayn� kentte �ld�. Bir medrese
hocas� olan babas� do�umuna ebced hesab�yla tarih d��erek
ona "Ra��yf" ad�n� vermi�, ancak bu yapma kelime
anla��lmad��� i�in �evresi onu "�kif" diye �a��rm��t�r.
Babas� Arnavutluk'un �u�ise k�y�ndendir, annesi ise aslen
Buharal�'d�r. Mehmed �kif ilk��renimine Fatih'te Emir Buhar�
mahalle mektebinde ba�lad�. Maarif Nezareti'ne ba�l� iptida�yi
ve Fatih Merkez R��tiyesi'ni bitirdi. Bunun yan� s�ra Arap�a
ve �slami bilgiler alan�nda babas� taraf�ndan yeti�tirildi.
R��tiye'de "h�rriyet�i" ��retmenlerinden
etkilendi. Fatih camii'nde �ran edebiyat�n�n klasik yap�tlar�n�
okutan Esad Dede'nin derslerini izledi. T�rk�e, Arap�a, Fars�a,
ve Frans�zca bilgisiyle dikkati �ekti. Mekteb-i M�lkiye'nin
idadi (lise) b�l�m�nde okurken �iirle u�ra�t�. Edebiyat
hocas� �smail Safa'n�n izinden giderek yazd��� mesnevileri
�air Hersekli Arif Hikmet Bey �vg�yle kar��lad�. Babas�n�n
�l�m� ve evlerinin yanmas� �zerine mezunlar�na memuriyet
verilen bir y�ksek okul se�mek zorunda kald�. 1889'da girdi�i
M�lkiye Baytar Mektebi'ni 1893'te birincilikle bitirdi.
Ziraat Nezareti
(Tar�m Bakanl���) emrinde ge�en yirmi y�ll�k memuriyeti s�ras�nda
veteriner olarak dola�t��� Rumeli, Anadolu ve Arabistan'da k�yl�lerle
yak�n ili�kiler kurma olana�� buldu. �lk �iirlerini
Resimli Gazete'de yay�mlad�. 1906'da Halkal� Ziraat Mektebi
ve 1907'de �ift�ilik Makinist Mektebi'nde hocal�k etti.
1908'de D�r�lf�n�n Edebiyat-� Um�miye m�derrisli�ine
tayin edildi. �lk �iirlerinin yay�mlanmas�n� izleyen on y�l
boyunca hi�bir �ey yay�mlamad�. 1908'de II. Me�rutiyet'in
ilan�yla birlikte E�ref Edip'in ��kard��� S�rat-� M�stakim
ve sonra Sebil�rre�ad dergilerinde s�rekli yaz�lar yazmaya,
�iirler ve �a�da� M�s�rl� �slam yazarlar�ndan �eviriler
yay�mlamaya ba�lad�.
1913'te M�s�r'a
iki ayl�k bir gezi yapt�. D�n��te Medine'ye u�rad�. Bu
gezilerde �slam �lkelerinin maddi donat�m ve d���nce d�zeyi
bak�m�ndan Bat� kar��s�ndaki zay�fl�klar� konusundaki g�r��leri
peki�ti. Ayn� y�l�n sonlar�nda Umur-u Baytariye m�d�r
muavini iken memuriyetten istifa etti. Bununla birlikte Halkal�
Ziraat Mektebi'nde kitabet ve Dar�lfununda edebiyat dersleri
vermeye devam etti. �ttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdiyse de
cemiyetin b�t�n emirlerine de�il, sadece olumlu buldu�u
emirlerine uyaca��na dair and i�ti.
I. D�nya Sava��
s�ras�nda �ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin gizli �rg�t�
olan Te�kil�t-� Mahsusa taraf�ndan Berlin'e g�nderildi.
Burada Almanlar'�n eline esir d��m�� M�sl�manlar i�in
kurulan kampta incelemeler yapt�. �anakkale Sava��'n�n ak���n�
Berlin'e ula�an haberlerden izledi. Bat� uygarl���n�n geli�me
d�zeyi onu derinden etkiledi. Yine Te�kil�t-� Mahsusa'n�n
bir g�revlisi olarak ��l yoluyla Necid'e ve sava��n son y�l�nda
profes�r �smail Hakk� �zmirli'yle birlikte L�bnan'a gitti.
D�n���nde yeni kurulan D�r-�l -Hikmet�l �sl�miye adl�
kurulu�un ba�k�tipli�ine getirildi. Sava� sonras�nda
Anadolu'da ba�layan ulusal direni� hareketini desteklemek �zere
Bal�kesir'de etkili bir konu�ma yapt�. Bunun �zerine 1920'de
D�r-�l Hikmet'deki g�revinden al�nd�.
�stanbul H�k�meti
Anadolu'daki direni��ileri yasa d��� ilan edince Sebill�rre�ad
dergisi Kastamonu'da yay�mlanmaya ba�lad� ve Mehmed �kif bu
vilayette halk�n kurtulu� hareketine katk�s�n� h�zland�ran
�al��malar�n� s�rd�rd�. Nasrullah Camii'nde verdi�i
hutbelerden biri Diyarbak�r'da �o�alt�larak b�t�n �lkeye
da��t�ld�. Burdur mebusu s�fat�yla TBMM'ye se�ildi.
Meclis'in bir �stikl�l Mar�� g�ftesi i�in a�t��� yar��maya
kat�lan 724 �iirin hi�biri beklenilen ba�ar�ya ula�amay�nca
maarif vekilinin iste�i �zerine 17 �ubat 1921'de yazd���
�stiklal Mar��, 12 Mart'ta birinci TBMM taraf�ndan kabul
edildi. Sakarya zaferinden sonra k��lar� M�s�r'da ge�iren
Mehmed �kif, laik bir T�rkiye Cumhuriyeti'nin kurulmas� �zerine
M�s�r'da s�rekli olarak ya�amaya karar verdi. 1926'dan ba�layarak
Cami�'l-M�sriyye'de T�rk dili ve edebiyat� m�derrisli�i
yapt�. Bu g�n�ll� s�rg�n ya�am� s�ras�nda siroz hastal���na
yakaland� ve hava de�i�imi i�in 1935'te L�bnan'a, 1936'da
Antakya'ya birer gezi yapt�. Yurdunda �lmek iste�i ile T�rkiye'ye
d�nd� ve �stanbul'da �ld�.
Mehmed �kif'in
1911'de 38 ya��nda iken yay�mlad��� ilk kitab� Safahat ba��ms�z
bir edebi ki�ili�in �r�n�d�r. Bununla birlikte kitab�n
Tevfik Fikret'ten izler ta��d��� g�r�l�r. Frans�z
romantiklerinden Lamartine'i Fuzuli kadar, Alexandre Dumas
fils'i S�di kadar sevdi�ini belirten �air, b�t�n bu sanat��lar�n
u�ra�� alanlar�na giren "manzum hik�ye" bi�imini
kendisi i�in en ge�erli yaz� olarak se�mi�tir. Ancak, sahip
oldu�u k�kl� edebiyat kaygusu onun yal�nkat bir manzumeci de�il,
bilin�le i�lenmi� ve geli�meye a��k bir �iir t�r�n�n
�nc�s� olmas�n� sa�lam��t�r. Mehmed �kif'in d���nsel
geli�iminde en belirleyici ��e onun �a�da� bir �slamc�
olu�udur.
�a�da� �slamc�l�k,
Bat� burjuva uygarl���n�n temel de�erlerinin �slam
kaynaklar�na uyarl� olarak yeniden g�zden ge�irilmesini, Bat�'n�n
toplumsal ve d���nsel olu�umuyla �zde ba�da��k, ama
yerel �zelliklerini koruyan g��l� bir toplum yap�s�na
varmay� �ng�r�r. Bu g�r��e ko�ut olarak Mehmed �kif'in
�iir anlay��� Bat�l�, hatta o d�nemde Bat�'da bile �rneklerine
az rastlanacak �l��de ger�ek�idir. Kafiyenin geleneksel
Osmanl� �iirinde bir bela oldu�unu savunan, resim yapman�n
yasak say�lmas�n�n, somut konumlar�n betimlenmesini aksatt���
ve bu y�zden �iirin olumsuz etkiler alt�nda kald��� g�r���n�
ileri s�ren Mehmed �kif, Fuzuli'nin Leyl� v� Mecn�n adl�
yap�t�n�n plans�z oldu�u i�in yeterince ba�ar�l� olamad���n�
dile getirecek �l��de �a�da� yakla��mlara e�ilimlidir.
Konu�ma diline yasland��� i�in kolayca yaz�l�vermi�
izlenimi veren �iirleri bi�ime ili�kin titiz bir tutumun �rnekleridir.
Hem aruzdan do�an ba�lar�n �stesinden gelmi�, hem de �iirin
b�t�n�n� kapsayan bir i� musiki d�zenini g�zetmi�tir.
Dilde ar�la�madan yana olan tutumunu her �iirinde biraz daha
yal�n bir s�yleyi�i benimseyerek somutlukla ortaya koymu�tur.
Mehmed �kif
geleneksel edebiyat�n oldu�u kadar, Bat� k�lt�r�n�n de�erleriyle
etkile�imi kabul eder, ancak Do�u'ya ya da Bat�'ya �yk�lenmeye
�iddetle kar�� ��kar. ��nk� her edebiyat�n do�du�u
topra�a ba�l� olmakla canl�l�k kazanabilece�i ve belli bir
i�levi yerine getirmedik�e de�er ta��mayaca�� g�r���ndedir.
Ger�ekle uyum i�inde olmay� her�eyin �st�nde tutar. Alt�
y�zy�ll�k se�kinler edebiyat�n�n halktan uzak d��t���
i�in baya��la�t���na inan�r. ��inde ya�an�lan
toplumun �zellikleri g�z �n�ne al�nmadan Bat�l�
yeniliklere �yk�nmenin do�rudan do�ruya edebiyata zarar
verece�i, "edebsizli�in ba�lad��� yerde edebiyat�n
bitece�i" anlay���na ba�l� kalarak "sanat sanat
i�indir" g�r���ne kar�� ��km��, "libas
hizmetini, g�da vazifesini" g�ren bir �iiri kurma �abas�na
giri�mi�tir. Bu y�zden toplumsal ve ideolojik konular� �iir
ile ve �iir i�inde tart��ma ve sergileme yolunu se�mi�tir.
B�t�n ��plakl���yla ger�e�i g�stermekteki amac�
okuyucusunu insanlar�n sorunlar�na y�neltmektir. Bu kayg�lar�n
sonucu olarak yoksul insanlar�n ger�ek �ehreleriyle yer ald���
�iirler T�rk edebiyat�nda ilk kez Mehmed �kif taraf�ndan
yaz�lm��t�r.
Mehmed �kif �iirinin
ya�ad��� d�nemde ve sonras�nda �nemini sa�layan ger�ek�i
tutumudur. Bu �iirde d�� g�c�n�n par�lt�s� yerini g�zle
g�r�l�r, elle tutulur bir yap�ya b�rakm��t�r. �airin
naz�m diline bu dilin �zg�l niteli�ini bozmaks�z�n elveri�li
oldu�u geli�meyi kazand�rmas�, aruz veznini yumu�atmay�,
ba�armas�yla m�mk�n olmu�tur. Bu ayn� zamanda T�rk�e'nin
�iir s�ylemedeki olanaklar�n�n ne �l��de geni� oldu�unu
g�stermesi demektir. S�z konusu d�nemde her �airin dili ki�isel
bir dil kurma ad�na dar bir vadiye s�k��mak zorunda kalm��t�.
Mehmed �kif dilin toplumsal kimli�ini �ne ��karm��, �slupta
�z g�nl�k ve ki�iselli�e ula�m��t�r. Yenilik�i bir �air
olarak, ya�ad��� d�nemde g�r�len �l��s�z yenilik e�iliminin
bozucu etkilerine, �l��s� i�leviyle ba�lant�l� bir �iir
kurmak suretiyle s�n�r �ekmeye �al��m��t�r.
|